تهران-ایرنا- ترکیه، پاکستان و عربستان طی روزهای اخیر یک توافقنامه مشترک امضا کردند که با واکنش‌های متفاوتی در جهان مواجه و باعث ایجاد سوالات زیادی در خصوص ماهیت و اهداف آن شد .

به گزارش خبرنگار بین‌الملل ایرنا، روز ۱۶ مرداد (هفتم اوت ۲۰۲۶)، توافق‌نامه‌ای میان سه کشور ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی به امضا رسید. این سند در جریان اجلاس دفاع مشترک در کاخ الصفا و با حضور محمد بن سلمان ولیعهد عربستان سعودی، رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه و شهباز شریف نخست‌وزیر پاکستان نهایی شد.

این توافق پس از حدود یک سال مذاکره و بر پایه توافق دفاعی دوجانبه پیشین میان عربستان و پاکستان در سپتامبر ۲۰۲۵ شکل گرفته و ترکیه را نیز به این چارچوب افزوده است. بر اساس بیانیه مشترک سه کشور، هدف اصلی این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر «هرگونه اقدام تجاوزکارانه» است. یک بند مهم و کلیدی آن تصریح می‌کند که هرگونه حمله مسلحانه علیه یکی از سه کشور، حمله به تمام آن‌ها تلقی خواهد شد.

این اصل دفاع جمعی، هسته مرکزی سند را تشکیل می‌دهد و چارچوبی برای پاسخ هماهنگ در صورت تجاوز خارجی فراهم می‌آورد. این همکاری‌ها می‌تواند شامل تمرین‌های نظامی مشترک، آموزش نیروها، تبادل اطلاعات، پروژه‌های مشترک در صنایع دفاعی و هماهنگی‌های عملیاتی باشد.

مقامات رسمی سه کشور تأکید کرده‌اند که توافق ماهیت صرفاً دفاعی دارد، علیه هیچ طرف خاصی جهت‌گیری نشده، و هیچ‌یک از تعهدات دوجانبه یا چندجانبه موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند.

ابهام در جزییات اجرایی توافق سه جانبه

جزئیات اجرایی دقیق مانند میزان و نوع کمک نظامی الزام‌آور در صورت وقوع حمله، هنوز به طور کامل منتشر نشده است. با این حال، ساختار کلی آن بر اصل بازدارندگی و همبستگی امنیتی استوار است و در چارچوب حق دفاع مشروع فردی و جمعی مطابق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد توجیه شده است.

برخی بر این باوراند که این توافق نشان‌دهنده تلاش پاکستان، عربستان و ترکیه برای تقویت امنیت جمعی و کاهش وابستگی صرف به تضمین‌های خارجی است.  

اردوغان هم در این ارتباط تصریح کرد که این توافقنامه هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد و کشورهای دوست می‌توانند به آن بپیوندند. مقامات سعودی نیز اعلام کردند که این سند به معنای ایجاد محور نظامی نیست و بر ساخت ظرفیت‌های پایدار خوداتکا تمرکز دارد.

همکاری در صنایع دفاعی یکی از ابعاد برجسته توافق است، در عین حال باید گفت، هماهنگی میان سامانه‌های تسلیحاتی متفاوت (غربی در عربستان و ترکیه، ترکیبی در پاکستان) نیازمند زمان و سرمایه‌گذاری قابل توجه خواهد بود. ترکیه عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) است . مقامات ترکیه به صراحت اعلام کرده‌اند که توافق سه جانبه به معنای ایجاد ائتلاف موازی با ناتو نیست و با تعهدات آنکارا در ناتو منافاتی ندارد. این توافق هیچ‌یک از قراردادهای موجود را لغو نمی‌کند و ماهیت دفاعی آن با اصل دفاع جمعی ناتو سازگار دانسته شده است.

از دیدگاه عملی، ترکیه با پیوستن به این پیمان، نقش منطقه‌ای خود را گسترش می‌دهد و در عین حال چارچوب امنیتی غربی خود را حفظ می‌کند.

با این حال، در صورت بروز تنش میان تعهدات ناتو و تعهدات توافق سه جانبه، مدیریت این تعادل نیازمند دیپلماسی دقیقی خواهد بود. مقامات ترکیه تأکید کرده‌اند که توافق بر اصل بازدارندگی جمعی استوار است و بر حل اختلافات از طریق گفتگو و احترام به حقوق بین‌الملل تأکید دارد.

در این میان سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در واکنش به توافقنامه مزبور، در پیامی در شبکه ایکس خطاب به همسایگان نوشت: «نیروهای مسلح قدرتمند ایران، آمادگی، توانمندی و اقتدار خود را در برابر پیشرفته‌ترین نیروی نظامی جهان به اثبات رسانده‌اند. هنگامی که مسلمانان در کنار یکدیگر متحد و یکپارچه باشند، می‌توانند در برابر هر چالشی که از سوی بیگانگان بدخواه ایجاد می‌شود، با قدرت و قاطعیت ایستادگی کنند. زمان آن فرا رسیده است که تنها به خود متکی باشیم و برادری واقعی را در پیش گیریم.»