تهران-ایرنا- ایران با تکیه بر شبکه ای از مسیرهای زمینی، دریایی و مالی از طریق چین، روسیه، پاکستان و دیگر همسایگان، در حال بازطراحی مسیرهای تجاری خود برای حفظ جریان کالا و کاهش اثر تحریم های آمریکا است.

به گزارش ایرنا به نقل از اندیشکده آمریکایی «هادسون»، دولت دونالد ترامپ برای شکستن بن بست جنگ علیه ایران، تلاش می کند با اعمال دور جدیدی از تحریم ها این کشور را به انزوای اقتصادی بین المللی بکشاند. ایران از زمان انقلاب ۱۹۷۹ تاکنون در برابر فشارهای اقتصادی، نظامی و دیپلماتیک آمریکا و متحدانش مقاومت کرده است.

این بار نیز تهران امیدوار است با استفاده از شبکه های حمل ونقل و لجستیکی که طی سال ها برای مقابله با فشارهای غرب ایجاد کرده از شدیدترین پیامدهای تحریم ها جلوگیری کند. روسیه، پاکستان و چین از شرکای اصلی ایران در این زمینه هستند. ترکیه نیز ممکن است هم به عنوان بازار صادراتی و هم به عنوان تامین کننده کالا اهمیت بیشتری پیدا کند؛ در حالی که انتظار می رود هند در اجرای تحریم ها رویکردی محتاطانه داشته باشد یا خواستار معافیت هایی شود.

جنگ کنونی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، اقتصاد ایران را به شدت تحت تاثیر قرار داده با این وجود همسایگان ایران همچنان نقش یک مسیر حیاتی را برای تجارت این کشور ایفا می کنند و مبادلات مرزی، از جمله تجارت غیررسمی، ادامه دارد.

چین پیش از جنگ، ۸۰ تا ۹۰ درصد نفت خام صادراتی ایران را خریداری می کرد که ارزش آن نزدیک به ۳۲ میلیارد دلار بود. عراق و ترکیه نیز به دلیل برخورداری از مرز زمینی با ایران، از مهم ترین شرکای تجاری تهران محسوب می شوند. با این حال، امارات متحده عربی که در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸ میلیارد دلار مبادلات تجاری با ایران داشت، در ۱۹ اوت ۲۰۲۶ تمامی مبادلات تجاری، بازرگانی و مالی خود با ایران را متوقف کرد. این تصمیم، مزایای اقتصادی روابط دیرینه ایران با امارات، به ویژه دبی، را از بین برد.

در نتیجه محدودیت های جنگ و تحریم، ایران بیش از گذشته از بنادر دریای خزر، از جمله بندر انزلی و امیرآباد، و همچنین مرزهای زمینی برای واردات و صادرات استفاده می کند. مسیر خزر امکان انتقال غلات، روغن خوراکی و برخی تجهیزات نظامی را فراهم می کند و از دسترس مستقیم نیروی دریایی آمریکا دور است. با این حال، ظرفیت محدود بنادر و اندازه کوچک کشتی های قابل استفاده، از موانع این مسیر است. انتقال زمینی کالا با کامیون نیز هزینه بیشتری دارد، اما گزارش ها حاکی از افزایش قابل توجه محموله های عبوری از دریای خزر است.

پاکستان نیز به یکی از مسیرهای مهم تجارت ایران تبدیل شده است. دو کشور حدود ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارند و پس از میانجیگری اسلام آباد در جنگ، همکاری های تجاری و حمل ونقلی آنها گسترش یافته است. تهران و اسلام آباد در اوت ۲۰۲۵ توافق کردند حجم تجارت دوجانبه را تا سال ۲۰۲۸ به ۱۰ میلیارد دلار برسانند. پرداخت نقدی، مبادله کالا با کالا و استفاده از مسیرهای زمینی، امکان عبور از محدودیت های بانکی و مالی غرب را فراهم کرده است.

پاکستان همچنین چند مسیر جاده ای را برای اتصال بنادر خود به گذرگاه های مرزی ایران تعیین کرده است. این مسیرها انتقال کالاهای اساسی، سوخت، برق و گاز را تسهیل می کنند. در مقابل، پاکستان به سوخت و کالاهای مصرفی ارزان ایران دسترسی پیدا می کند و صادرکنندگان ایرانی نیز از بازار این کشور و سازوکارهای پرداخت ارزی آن بهره می برند. اسلام آباد علاوه بر منافع اقتصادی، به دنبال تبدیل شدن به کریدوری برای انتقال کالا و انرژی میان خاورمیانه و آسیای مرکزی است.

روسیه نیز با ایران در زمینه های مالی، تجاری و حمل ونقل همکاری می کند. دو کشور بخش عمده مبادلات دوجانبه خود را از طریق سازوکارهای بانکی جایگزین سوئیفت انجام می دهند. کریدور بین المللی حمل ونقل شمال ـ جنوب که ایران، روسیه و هند در سال ۲۰۰۰ ایجاد کردند، یکی از محورهای این همکاری است. این شبکه چندوجهی به طول حدود ۷۲۰۰ کیلومتر، در صورت تکمیل می تواند حمل کالا را نسبت به مسیرهای سنتی مانند کانال سوئز ارزان تر و سریع تر کند. تکمیل خط آهن رشت ـ آستارا نیز دسترسی ریلی روسیه به بندرعباس را تسهیل خواهد کرد.

چین هم از طریق ابتکار کمربند و جاده و خطوط ریلی عبوری از آسیای مرکزی، با ایران ارتباط تجاری دارد. مسیر ریلی چین به ایران، با عبور از قزاقستان و ترکمنستان، زمان انتقال کالا به کمتر از دو هفته کاهش می دهد؛ هرچند ظرفیت آن در مقایسه با حمل ونقل دریایی بسیار محدودتر است. پاکستان نیز به دلیل روابط راهبردی با چین و قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی منطقه، در گسترش این همکاری نقش دارد.

محتمل ترین سناریو آن است که ایران به تغییر مسیر تجارت و ایجاد شبکه های موازی ادامه دهد. این مسیرها هزینه افزایش فشار اقتصادی علیه ایران را افزایش می دهد.