واگذاری نزدیک به 125 هزار قطعه زمین برای حمایت از فرزندآوری طی 4 سال گذشته، نه‌تنها روند کاهشی تولد و ازدواج را متوقف نکرده، بلکه بررسی‌ها نشان می‌دهد این سیاست با ایرادهای جدی در اجرا و هدف‌گذاری روبه‌رو بوده است.

به گزارش ایران جیب، قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» با هدف مقابله با کاهش نرخ باروری و تشویق خانوارها به فرزندآوری، مشوق‌های مختلفی را در نظر گرفت که یکی از مهم‌ترین آنها واگذاری زمین به خانوارهای دارای فرزند سوم و بیشتر بود.

با این حال، آمارهای جمعیتی طی سال‌های اجرای این طرح نشان می‌دهد کاهش ولادت و ازدواج همچنان ادامه داشته است؛ موضوعی که این پرسش را مطرح می‌کند: آیا زمین به‌تنهایی می‌تواند مردم را به فرزندآوری ترغیب کند؟

125 هزار قطعه زمین برای فرزندآوری

بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، از زمان اجرای قانون تاکنون نزدیک به 1 میلیون خانوار برای دریافت زمین ثبت‌نام کرده‌اند که حدود 350 هزار خانوار واجد شرایط شناخته شده‌اند.

در نهایت برای حدود 125 هزار خانوار تأمین زمین انجام شده و نزدیک به 100 هزار قطعه زمین 200 مترمربعی نیز واگذار شده است.

این زمین‌ها با شرایط ویژه‌ای در اختیار خانوارهای مشمول قرار گرفته‌اند؛ از جمله قیمت معادل هزینه آماده‌سازی زمین و امکان پرداخت اقساطی.

زمین ارزان، اما خانه‌دار شدن دشوار

یکی از مهم‌ترین ایرادات این سیاست، فاصله میان «دریافت زمین» و «توان ساخت خانه» است.

خانواری که توان مالی کافی برای ساخت مسکن ندارد، حتی اگر زمین را با قیمت بسیار پایین دریافت کند، الزاماً توان تأمین هزینه ساخت، مصالح، دستمزد و سایر هزینه‌های مرتبط را ندارد.

به همین دلیل، منتقدان معتقدند اگر هدف اصلی، افزایش قدرت خانوار برای فرزندآوری است، صرف واگذاری زمین خام نمی‌تواند جایگزین تأمین مسکن قابل سکونت شود.

آیا زمین‌ها واقعاً به ساخت خانه منجر شده‌اند؟

یکی دیگر از ابهام‌های مهم، سرنوشت زمین‌های واگذارشده است.

آمار مشخص و جامعی درباره تعداد پروانه‌های ساختمانی صادرشده برای این زمین‌ها و میزان ساخت‌وساز انجام‌شده در آنها منتشر نشده است.

از سوی دیگر، تجربه برخی طرح‌های حمایتی گذشته نشان داده است که در صورت ناتوانی خانوارهای کم‌درآمد در تأمین هزینه ساخت، امکان واگذاری امتیاز یا فروش آن در بازار غیررسمی وجود دارد.

در چنین شرایطی، مشوقی که قرار بوده به خانه‌دار شدن خانوار و در نهایت افزایش فرزندآوری کمک کند، ممکن است به منبعی برای تأمین نقدینگی کوتاه‌مدت تبدیل شود.

آمار تولد و ازدواج چه می‌گوید؟

بررسی روند شاخص‌های جمعیتی تصویر متفاوتی از هدف‌گذاری این طرح ارائه می‌دهد.

بر اساس آمارهای مطرح‌شده در این گزارش، تعداد ولادت‌ها در سال 1404 نسبت به سال 1400 حدود 19 درصد کاهش داشته است.

تعداد ازدواج‌ها نیز در همین بازه حدود 25 درصد کاهش یافته و بعد خانوار از حدود 3.19 نفر به 3.1 نفر رسیده است.

به این ترتیب، در دوره‌ای که یکی از سیاست‌های اصلی دولت برای حمایت از جمعیت، واگذاری زمین بوده، شاخص‌های اصلی جمعیتی همچنان در مسیر نزولی قرار داشته‌اند.

مشکل فقط مسکن نیست

کارشناسان معتقدند کاهش ازدواج و فرزندآوری را نمی‌توان تنها با مشکل مسکن توضیح داد.

شرایط اقتصادی خانوارها، تورم بالا، کاهش قدرت خرید و بی‌ثباتی درآمدی نیز نقش مهمی در تصمیم جوانان برای ازدواج و تعداد فرزندان دارند.

در سال‌های اخیر، افزایش هزینه‌های زندگی باعث شده سهم بیشتری از درآمد خانوار صرف هزینه‌های ضروری شود. در چنین شرایطی، حتی داشتن زمین نیز الزاماً به معنای توانایی ساخت خانه و تأمین هزینه‌های فرزندآوری نیست.

یک ایراد مهم؛ چرا زمین خام؟

یکی از انتقادهای اصلی به این سیاست، انتخاب «زمین خام» به جای «مسکن آماده» است.

خانوار معمولی توانایی و منابع مالی لازم برای تبدیل زمین خام به خانه را ندارد. ساخت یک واحد مسکونی علاوه بر زمین، به سرمایه قابل توجه، مجوز، زیرساخت، مصالح و زمان نیاز دارد.

در نتیجه، ممکن است دولت زمین را واگذار کند اما خانوار سال‌ها بعد نیز همچنان فاقد مسکن قابل سکونت باقی بماند.

زمین‌های 200 متری؛ مشکل استفاده از ظرفیت شهری

اختصاص زمین‌های 200 متری به خانوارها ایراد دیگری نیز دارد.

در شرایطی که زمین شهری منابع محدودی دارد، استفاده از قطعات بزرگ برای ساخت یک واحد مسکونی می‌تواند ظرفیت ساخت مسکن را کاهش دهد.

به عبارت دیگر، به جای آنکه زمین در قالب پروژه‌های متراکم‌تر و چندواحدی برای تعداد بیشتری از خانوارها استفاده شود، بخشی از اراضی در قطعات منفرد توزیع شده است.

این موضوع به‌ویژه در مناطقی که زمین شهری کمیاب و گران است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

آیا زمین واقعاً مشوق فرزندآوری است؟

یکی از پرسش‌های اساسی درباره این طرح، جامعه هدف آن است.

زمین عمدتاً پس از تولد فرزند سوم یا بیشتر واگذار می‌شود؛ در حالی که اگر قرار باشد مشوق اقتصادی بر تصمیم خانواده برای فرزندآوری اثر بگذارد، احتمالاً باید پیش از تصمیم به فرزندآوری در اختیار خانوار قرار گیرد.

به همین دلیل، برخی کارشناسان معتقدند مشوق‌هایی که برای زوج‌های بدون فرزند یا خانواده‌های تک‌فرزند طراحی می‌شوند، می‌توانند از نظر سیاستگذاری جمعیتی اثرگذاری بیشتری داشته باشند.

نسخه اقتصادی فرزندآوری چیست؟

واقعیت این است که تصمیم برای ازدواج و فرزندآوری مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد.

مسکن، اشتغال، درآمد پایدار، هزینه آموزش و درمان، امنیت اقتصادی و چشم‌انداز آینده خانوار، همگی در این تصمیم مؤثر هستند.

بنابراین اگر سیاستگذار قصد دارد روند کاهش فرزندآوری را متوقف کند، تکیه صرف بر واگذاری زمین نمی‌تواند راه‌حل کافی باشد.

در نهایت، تجربه 4 سال گذشته نشان می‌دهد زمین ارزان اگر با قدرت خرید، درآمد پایدار و امکان واقعی ساخت مسکن همراه نباشد، الزاماً به افزایش فرزندآوری منجر نمی‌شود.