یکی از کشورهایی با شروع جنگ ایران اسم آن در لیست منتفعین به چشم می‌خورد، روسیه بود که با عبور قیمت نفت از مرز ۱۰۰ دلار برای آن افزایش ارزش صادرات نفت داشت. اندیشکده کارنگی برآورد کرده که افزایش قیمت نفت می‌توانست حدود ۸.۵ میلیارد دلار درآمد نفتی اضافی در ماه برای روسیه ایجاد کند و از این میزان حدود پنج میلیارد دلار می‌توانست به دولت برسد و مابقی نصیب شرکت‌های نفتی شود. محاسبات بلومبرگ نیز بیانگر آن است که جهش قیمت نفت اورال پس از آغاز جنگ ایران می‌توانست درآمد نفت و انرژی روسیه را تا حدود ۱۰ میلیارد دلار در ماه افزایش دهد. اما این تمام داستان روسیه نیست. در حالی که کرملین در بالادست زنجیره نفت سود می‌کند، ضربات سیستماتیک اوکراین به پالایشگاه‌ها، امنیت انرژی داخلی روسیه را به چالشی جدی کشانده است.

به گزارش «نفت ما»، در میانه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، پیامدهای این جنگ تنها به خاورمیانه محدود نماند و بازار جهانی انرژی و اقتصاد کشورهای بزرگ صادرکننده نفت را نیز تحت تأثیر قرار داد. یکی از کشورهایی که از این تحولات تأثیر گرفت، روسیه بود که همزمان با جنگ اوکراین، از افزایش قیمت نفت در پی اختلال در عرضه خاورمیانه منتفع شد.
در اسفندماه ۱۴۰۴، قیمت نفت برنت از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرد و این اتفاق برای روسیه که یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان است، به معنای افزایش ارزش نفت صادراتی بود. اما منفعت روسیه تنها به افزایش قیمت برنت محدود نشد. قیمت نفت اورال( یکی از شاخص‌های اصلی نفت صادراتی این کشور) نیز افزایش یافت و تخفیف آن نسبت به قیمت جهانی کاهش پیدا کرد.
بر اساس گزارش اندیشکده کارنگی (Carnegie Endowment)، در فاصله ۱۵ تا ۲۴ اسفند ۱۴۰۴، تخفیف نفت اورال نسبت به شاخص جهانی از حدود ۲۵ دلار به ۱۵ دلار در هر بشکه کاهش یافت. همزمان قیمت اورال حدود ۳۰ دلار در هر بشکه افزایش پیدا کرد و تا اواسط اسفند به حدود ۹۰ دلار رسید. این در حالی بود که قیمت این نفت در بهمن ماه حدود ۴۵ دلار بود که به معنای افزایش قابل توجه درآمد نفتی روسیه بود.
اندیشکده کارنگی همچنین برآورد کرده که افزایش قیمت نفت می‌توانست حدود ۸.۵ میلیارد دلار درآمد نفتی اضافی در ماه برای روسیه ایجاد کند و از این میزان حدود پنج میلیارد دلار می‌توانست به دولت برسد و مابقی نصیب شرکت‌های نفتی شود.
این افزایش درآمد در شرایطی اتفاق افتاد که نفت روسیه در سال ۲۰۲۵ با تخفیف بسیار بیشتری نسبت به قیمت جهانی فروخته می‌شد. بر اساس گزارش کارنگی، تخفیف نفت روسیه در طول سال ۲۰۲۵ از حدود پنج دلار به بیش از ۲۵ دلار در هر بشکه افزایش یافته بود که تحت تأثیر افزایش تولید اوپک پلاس و تشدید فشار تحریم‌های آمریکا علیه روسیه قرار داشت. اما با آغاز جنگ ایران، این روند معکوس شد و فاصله قیمت نفت روسیه با بازار جهانی کاهش یافت.

سهم دولت از بازار داغ

اندیشکده چتم هاوس (Chatham House) نیز در گزارشی اعلام کرد درآمد روسیه از صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی در بهمن‌ماه ۱۴۰۴ حدود ۹.۵ میلیارد دلار بوده که نسبت به ماه قبل ۱.۵ میلیارد دلار کاهش داشته و پایین‌ترین سطح از زمان آغاز جنگ روسیه علیه اوکراین در سال ۱۴۰۱ محسوب می‌شود. این اندیشکده با استناد به محاسبات بلومبرگ برآورد کرد که جهش قیمت نفت اورال پس از آغاز جنگ ایران می‌توانست درآمد نفت و انرژی روسیه را تا حدود ۱۰ میلیارد دلار در ماه افزایش دهد.
اما این افزایش قیمت نفت تنها به معنای افزایش درآمد شرکت‎های نفتی نبود و بخشی از این منابع از طریق مالیات به خزانه دولت روسیه منتقل می‎شد. چتم هاوس با استناد به محاسبات رویترز گزارش داد که درآمد روسیه از یکی از مهمترین مالیات‌های نفتی در فروردین‌ماه سال جاری می‌توانست به حدود ۹ میلیارد دلار برسد که تقریباً دو برابر سطح قبلی بود و افزایش قیمت نفت پس از جنگ ایران، یکی از عوامل اصلی این جهش به شمار می‌رفت.
شورای روابط خارجی اروپا (ECFR) نیز در گزارشی برآورد کرد که افزایش قیمت انرژی و کاهش برخی محدودیت‌های آمریکا علیه نفت روسیه، در مجموع حدود ۱۵۰ میلیون دلار در روز به درآمدهای روسیه اضافه می‌کرد. این رقم بیانگر این است که اثر جنگ ایران بر درآمدهای روسیه تنها محدود به افزایش قیمت نفت خام نبود و تغییر در سیاست تحریم‎ها نیز به مسکو امکان داد از شرایط جدید بازار انرژی بیشتر بهره ببرد.
با این وجود، همزمان با افزایش درآمد نفتی روسیه، بخش دیگری از صنعت انرژی این کشور تحت فشار قرار گرفت؛ این بار نه به دلیل جنگ ایران، بلکه در نتیجه حملات اوکراین.
اوکراین در ماه‌های اخیر حملات خود به پالایشگاه‌ها و زیرساخت‌های انرژی روسیه را تشدید کرده است. اهمیت این حملات در این است که هدف آنها صرفاً نفت خام نیست؛ بلکه ظرفیت روسیه برای تبدیل نفت خام به فرآورده‌هایی مانند بنزین، دیزل و سوخت جت را هدف قرار می‌دهند.
بر اساس گزارش اندیشکده کارنگی، اوکراین در فروردین و اردیبهشت سال جاری مجموعاً ۲۶ حمله به پالایشگاه‌های روسیه انجام داد. ظرفیت پالایش روزانه روسیه که در پایان اسفندماه حدود ۵.۲ میلیون بشکه در روز بود، در فروردین و اردیبهشت حدود ۶۵۰ تا ۷۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافت. این حملات در اواسط خردادماه با هدف قرار گرفتن پالایشگاه‎های مسکو و تانکو شدت بیشتری گرفت و حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز از ظرفیت پالایشی روسیه را از مدار خارج کرد. کارنگی هشدار داد که در صورت ادامه اختلالات، ظرفیت از دست رفته روسیه می‌تواند به حدود ۲۸ درصد برسد.
به دنبال این اتفاق، پالایش نفت روسیه در تیرماه ۱۴۰۵ به حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز رسید که پایین‌ترین سطح در بیش از دو دهه گذشته که از اردیبهشت ۱۳۸۱ تاکنون بیسابقه بود.
به همین جهت روسیه با یک تناقض مهم مواجه شد افزایش قیمت نفت به این کشور امکان داد نفت خام خود را گرانتر صادر کند اما آسیب به پالایشگاه‌ها توان روسیه برای تبدیل نفت به فرآورده و تأمین بازار داخلی را کاهش داد.

از هند و بلاروس تا کره جنوبی

این مسئله خود را در بازار بنزین نشان داد؛ بر اساس گزارش رویترز، تولید بنزین روسیه تنها حدود ۶۵ درصد تقاضای داخلی را پوشش می‌داد و در برخی مناطق کمبود سوخت و صف در جایگاه‌ها شکل گرفته بود. همچنین در گزارش دیگری ذکر کرد که نزدیک به ۴۰ درصد ظرفیت پالایشی روسیه دستکم برای دو ماه از مدار خارج شده و به همین جهت شرکت‌های بزرگ نفتی روسیه برای تأمین بنزین بیشتر به پالایشگاه‌های هند روی آورده بودند.
در همین دوره صادرات بنزین و دیزل بلاروس به روسیه در تیرماه به رکورد جدیدی رسید؛ صادرات ریلی بنزین بلاروس به روسیه به حدود ۲۱۲ هزار تن و صادرات دیزل به حدود ۱۶۲ هزار تن افزایش یافت. در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۵ نیز صادرات بنزین بلاروس به روسیه نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۲۵ برابر شد. حتی در اواخر تیرماه، روسیه یک محموله حدود ۳۰ هزار تنی فرآورده‌های نفتی، عمدتاً دیزل و احتمالاً سوخت جت، از کره جنوبی دریافت کرد.
با ادامه حملات اوکراین در مردادماه، پالایشگاه اسلاونفت-یانوس با ظرفیت پالایش حدود ۱۵ میلیون تن نفت در سال، معادل تقریباً ۳۰۰ هزار بشکه در روز مورد هدف حمله پهپادی قرار گرفت. چند روز بعد هم پالایشگاه تانکو (TANECO) در نیژنهکامسک تاتارستان نیز هدف حمله قرار گرفت. این پالایشگاه با ظرفیت حدود ۳۷۵ هزار بشکه در روز، یکی از تأسیسات مهم پالایشی روسیه است و پیش از این نیز در خردادماه هدف حمله قرار گرفته بود.

دو جنگ اما با دو مسیر متفاوت برای انرژی روسیه

در نتیجه، جنگ ایران و جنگ اوکراین دو اثر متفاوت اما به هم مرتبط بر صنعت انرژی روسیه گذاشت. روسیه از یک سو از بالادست زنجیره نفت سود می‌برد و نفت خام خود را در بازار گرانتر می‌فروشد، اما از سوی دیگر در پایین دست زنجیره انرژی تحت فشار قرار دارد.
در واقع، شوک نفتی جنگ ایران برای مسکو درآمد ایجاد کرده، اما جنگ اوکراین در حال افزایش هزینه استفاده از این درآمد است. این تضاد، یکی از مهمترین ویژگی‌های وضعیت انرژی روسیه در شرایط کنونی است.