رونمایی از «سفارتنامه ارزنهالروم»؛ بازخوانی یکی از مهمترین اسناد دیپلماسی ایران
تهران- ایرنا- کتاب «سفارتنامه ارزنهالروم»،پژوهش سیساله درباره مذاکرات مرزی ایران و عثمانی معرفی شد؛ این کتاب پیچیدهترین مذاکرات تاریخ ایران را به سند تبدیل کرده است.
به گزارش روز چهارشنبه ایرنا، آیین رونمایی از کتاب ارزشمند «سفارتنامه ارزنهالروم» شامگاه سهشنبه ۳۰ تیرماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از استادان برجسته تاریخ، حقوق، روابط بینالملل و ایرانشناسی در تالار حسن حبیبی بنیاد ایرانشناسی برگزار شد. این مراسم که با همکاری بنیاد ایرانشناسی و بنیاد موقوفات محمود افشار برگزار شد، به بررسی ابعاد مختلف یکی از مهمترین اسناد تاریخ دیپلماسی ایران اختصاص داشت؛ اثری که حاصل نزدیک به سه دهه پژوهش، تصحیح و تحقیق نصرالله صالحی، دانشیار دانشگاه فرهنگیان است.
«سفارتنامه ارزنهالروم» مجموعهای از اسناد، مکاتبات، صورتجلسات و گزارشهای مذاکرات چهار ساله ایران و دولت عثمانی در فاصله سالهای ۱۲۵۹ تا ۱۲۶۳ هجری قمری است؛ مذاکراتی که با محوریت میرزا تقیخان فراهانی، وزیر نظام وقت و صدراعظم آینده ایران، انجام شد و از مهمترین منابع شناخت تاریخ دیپلماسی، حقوق مرزی و سیاست خارجی ایران در دوره قاجار به شمار میرود.
علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی و وزیر اسبق امور خارجه، در سخنان خود با تأکید بر اهمیت شناخت شخصیتهای بزرگ تاریخی ایران گفت شناخت ایران تنها با مطالعه جغرافیا یا تاریخ سیاسی ممکن نیست، بلکه باید شخصیتهایی را شناخت که با اندیشه و تدبیر خود مسیر تمدنی کشور را شکل دادهاند.
حکمت؛ ستون فکری تمدن ایرانی
صالحی «حکمت» را برجستهترین ویژگی تمدن ایرانی دانست و با اشاره به شخصیتهایی چون کوروش، خواجه نظامالملک، خواجه نصیرالدین طوسی، قائممقام فراهانی و امیرکبیر، این سنت فکری را عامل حفظ هویت ایران در طول تاریخ معرفی کرد. او تأکید کرد که ایران با وجود فراز و نشیبهای فراوان، توانسته هویت فرهنگی و تمدنی خود را حفظ کند؛ ویژگیای که تنها شمار محدودی از ملتهای جهان از آن برخوردارند.
صالحی با اشاره به سابقه طولانی دولتسازی در ایران، توانایی ایرانیان در ایجاد نظم اداری و مدیریت سرزمینهای پهناور را یکی از وجوه تمدنی مهم کشور دانست. او امیرکبیر را نمونهای برجسته از حکمرانی خردمندانه و دیپلماسی هوشمند معرفی کرد و مذاکرات ارزنهالروم را یکی از دشوارترین مذاکرات تاریخ ایران خواند؛ مذاکراتی که هیات ایرانی با وجود محدودیتهای فراوان، با تکیه بر استدلال، صبر و شناخت دقیق مسائل از حقوق تاریخی کشور دفاع کرد.
صالحی تأکید کرد مذاکره موفق تنها به تعداد افراد یا امکانات وابسته نیست، بلکه شناخت دقیق موضوع، تسلط بر اسناد، قدرت تحلیل، صبر و تشخیص درست موقعیت تعیینکننده است.
در بخش دیگری از سخنان خود، صالحی به برخی تجربههای معاصر دیپلماسی ایران اشاره کرد و روایتی از مجموعه پیشنهادهای «۱۴ بند» در یک مقطع مذاکراتی ارائه داد؛ پیشنهادی که به گفته او میتوانست منافع اقتصادی قابل توجهی برای ایران داشته باشد.
او توضیح داد که ارائه این پیشنهادها به رئیسجمهور وقت آمریکا با واکنش اولیه منفی روبهرو شد، اما تماس کشورهای منطقه از جمله امارات، کویت، عربستان، قطر، پاکستان و ترکیه بر ضرورت پذیرش آن تأکید داشت. صالحی افزود در صورت تحقق این مسیر، ایران میتوانست در مدت کوتاهی امکان صادرات حدود ۱۲۰ میلیون بشکه نفت را به دست آورد.
برجام؛ تجربهای مهم در دیپلماسی معاصر ایران
با این حال، آمریکا برخلاف تفاهمات عمل کرد و حتی در موضوعاتی مانند همکاریهای ایران و عمان فشارهایی وارد شد که مسیر توافق را تغییر داد. صالحی تأکید کرد در چنین شرایطی کشورها باید از ظرفیتهای سیاسی، رسانهای و دیپلماتیک برای افزایش هزینه نقض تعهدات استفاده کنند.
صالحی در ادامه با اشاره به تجربه حضورش در مذاکرات هستهای، برجام را یکی از تجربههای مهم تاریخ دیپلماسی معاصر ایران دانست و گفت اهمیت برجام در این بود که ایران بهتنهایی با شش قدرت بزرگ جهانی وارد مذاکره شد و توانست در چارچوبی پیچیده سیاسی، حقوقی و فنی منافع کشور را پیگیری کند.
او افزود اجرای برجام در مقطعی موجب بهبود شاخصهای اقتصادی و افزایش تعاملات اقتصادی شد و نشانههای رونق در بخشهایی از اقتصاد کشور دیده میشد. صالحی تأکید کرد خروج یکجانبه آمریکا از برجام نشان داد حفظ دستاوردهای دیپلماتیک نیازمند پایبندی همه طرفها به تعهدات است.
منصور صفتگل مذاکرات ارزنهالروم را محصول تجربه چندصدساله دیوانسالاری ایرانی دانست و گفت این مذاکرات ادامه سنت سیاسی ایران از دوره صفوی تا قاجار است. او تأکید کرد هیات ایرانی با وجود کمبود اسناد و نقشههای معتبر، با اتکا به دانش تاریخی و قدرت استدلال از حقوق ایران دفاع کرد.
عباس قدیمی قیداری نقش مکتب دیپلماسی تبریز در تربیت رجال سیاسی در گذشته را برجسته دانست و گفت بسیاری از دولتمردان ادوار گذشته در فضایی پرورش یافتند که شناخت مناسبات بینالمللی و دفاع از منافع ملی اصول بنیادین آن بود.
محسن نیکبین مفهوم «حقوق ثابته ایران» را تشریح کرد و گفت این اصطلاح مفهومی حقوقی است که بر پیشینه تاریخی و استمرار حقوق ایران نسبت به سرزمینها و مرزهای خود استوار است. او افزود امیرکبیر ادعاهای ایران را بر پایه اسناد تاریخی و حقوق تثبیتشده مطرح میکرد.
رحمانیان مقدمه پژوهشی کتاب را دقیق و روشمند دانست و گفت انتشار چنین آثاری میتواند برخی برداشتهای نادرست درباره دوره قاجار را اصلاح کند و تصویری واقعبینانهتر از توانمندیهای دیپلماتیک ایران ارائه دهد.
روند سیساله پژوهش
در بخش پایانی نشست، نصرالله صالحی، مصحح کتاب، روند طولانی پژوهش و تصحیح این اثر را توضیح داد و گفت گردآوری این مجموعه حاصل نزدیک به سی سال بررسی نسخههای خطی، مقابله اسناد و مطالعه منابع متعدد تاریخی بوده است. او «سفارتنامه ارزنهالروم» را درسنامهای جامع در حوزه دیپلماسی، حقوق، تاریخ، جغرافیا و مطالعات مرزی دانست و ابراز امیدواری کرد انتشار جلدهای بعدی مجموعه سفارتنامهها افقهای تازهای در مطالعات تاریخ دیپلماسی ایران بگشاید.
مراسم با رونمایی رسمی کتاب و ارائه نسخههایی با تخفیف ویژه در بخش جانبی نشست پایان یافت. استادان و پژوهشگران حاضر بر اهمیت انتشار اسناد معتبر تاریخی برای شناخت دقیقتر گذشته ایران تأکید کردند.
