پیگیری یادداشت اسلامآباد از لوسرن تا دوحه؛ فاز اجرایی تفاهم سیاسی در راه است؟
تهران-ایرنا- برگزاری نشستهای دوحه و تشکیل کارگروههای تخصصی برای اجرای «یادداشت تفاهم اسلامآباد» نشان میدهد مذاکرات ایران و آمریکا، با میانجیگری قطر و پاکستان، به تدریج از مرحله توافق سیاسی به بررسی سازوکارهای فنی، حقوقی و اجرایی در حال گذار است؛ هرچند تردیدهای تهران نسبت به پایبندی واشنگتن همچنان پابرجاست.
به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، برگزاری مذاکرات فنی و ایجاد کارگروههای متمرکز بر موضوع هستهای، تحریمها و نظارت و حلوفصل اختلافها برای تضمین اجرای موثر «یادداشت تفاهم اسلامآباد»، بخشی از توافقی بود که ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران ۳۱ خرداد ماه در نشست دریاچه لوسرن سوئیس بر سر آن به توافق رسیدند.
سفر جداگانه روز چهارشنبه(۱۰ تیر ماه) «کاظم غریبآبادی» معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه ایران (هیئت همراه) و «استیو ویتکاف» و «جراد کوشنر» فرستادگان رئیس جمهور آمریکا به دوحه قطر هم بر همین مبنا و به منظور پیگیری اجرای مفاد یادداشت تفاهم» صورت گرفت.
چالشها و موانع موجود در مسیر اجرای یادداشت تفاهم به ویژه موضوع لبنان و راهکارهای تسریع در اجرای آن، در کنار گسترش همکاریهای دوجانبه، مهمترین محورهای دیدار هیئت ایرانی با شیخ «محمد بن عبدالرحمن آل ثانی» نخستوزیر و وزیر امور خارجه دولت قطر بود.
ویتکاف و کوشنر هم در دیدار جداگانه با شیخ «تمیم بنحمد آل ثانی» امیر قطر ضمن بررسی آخرین روند تحولات مربوط به مذاکرات ایران و آمریکا بر پایبندی آمریکا به روند مذاکره با ایران به منظور دستیابی به توافق جامع تاکید کردند.
با نگاهی محتاط و با کنار هم قرار دادن خبرهای مختلف میتوان گفت دستور کار مذاکرات در کنار ماهیت سیاسی خود به آرامی و البته با گامهای لرزان، در حال تغییر با هدف طراحی سازوکارهای اجرایی است.نشست سه جانبه مذاکره کنندگان ارشد ایران، قطر و پاکستان برای بررسی روند اجرای یادداشت تفاهم هم پس از دیدار با وزیر خارجه قطر برگزار شد و غریبآبادی درباره شروع مذاکرات برای توافق نهایی گفت: «کارگروههای پیگیری اجرای تفاهم و مذاکره برای توافق نهایی شکل گرفته اما هنوز مذاکرهای در این قالبها شروع نشده است. رایزنی برای تعیین زمان و مکان مذاکرات در قالب این کارگروهها از طریق میانجیگران ادامه دارد و در صورت فراهم شدن شرایط لازم، مذاکرات در قالب این کارگروهها آغاز خواهد شد.»
غریبآبادی در پایان این نشستها و در تشریح روند طی شده با تاکید دوباره بر اینکه هیچ نشستی میان هیات ایرانی و هیات آمریکایی برگزار نشد، توضیح داد: «اولین نشست گروه نظارت بر اجرای یادداشت تفاهم با حضور مذاکره کنندگان ارشد سه کشور ایران، پاکستان و قطر برگزار شد. نقض تعهدات آمریکا تحت بند یک یادداشت تفاهم در رابطه با خاتمه جنگ در لبنان، اخبار منتشره در رابطه با اقدامات آمریکا درخصوص تقویت تجهیزات و نیروها در منطقه و برخی اظهارات تهدیدآمیز و مداخله جویانه مقامات این کشور، از سوی هیات ایرانی طرح و مورد بررسی قرار گرفتند. تصمیم گرفته شد کانال ارتباط فوری گروه نظارت نیز تا فردا تشکیل و نقصهای یادداشت تفاهم به صورت رسمی و مستند، اطلاع رسانی شده و در مورد آنها بحث و بررسی و تصمیم گیری شود. در جلسات با مقامات قطری، از جمله بانک مرکزی، برخی مسائل مربوط به هزینه بخشی از شش میلیارد دلار اولیه، مورد بررسی قرار گرفت و مقرر شد حسب نیازهای اعلامی کشورمان، خرید کالاهای مورد نیاز انجام و در اختیار ایران قرار گیرد.»
گفتههای مذاکرهکننده ارشد ایران، گویای خبرهای تاییدشده رسمی درباره جزئیات مذاکرات است اما گمانههای تاییدنشده و غیررسمی درباره این جزئیات، به ویژه درباره داراییهای مسدودشده ایران هم در رسانههای بینالمللی و منطقهای منتشر شده است. «العربیه» به نقل از منابع خود مدعی شده است که در مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در دوحه دو طرف به توافقی اولیه برای آزادسازی سه میلیارد دلار از منابع مالی ایران دست یافتهاند. خبرگزاری رویترز هم به نقل از دو منبع مدعی شده است که ایران بر بهرسمیت شناخته شدن کنترل خود بر تنگه هرمز اصرار دارد و حاضر نیست از این خواسته خود عقبنشینی کند.
پیگیری یادداشت اسلامآباد از لوسرن تا دوحه؛ فاز اجرایی تفاهم سیاسی در راه است؟
تغییر فاز مذاکرات؛ از تفاهم اولیه به راستی آزمایی اجرای تعهدها
نخستین نشست فنی غیرمستقیم ایران و آمریکا، در نگاهی خوشبینانه به انگیزههای کاخ سفید، میتواند گام آغازین برای حرکت در مسیر رسیدن به توافق نهایی تعریف شود. با نگاهی محتاط و با کنار هم قرار دادن خبرهای مختلف میتوان گفت دستور کار مذاکرات در کنار ماهیت سیاسی خود به آرامی و البته با گامهای لرزان، در حال تغییر با هدف طراحی سازوکارهای اجرایی است.
۱-حضور هیئت اقتصادی از بانک مرکزی و دیدار با مقامات بانک مرکزی قطر، نمایندهای از وزارت کشاورزی و گفتوگو درباره خرید کالا، و نیز حضور «حمید قنبری» معاون دیپلماسی اقتصادی وزیر امور خارجه در کنار هئیت حقوقی-سیاسی حکایت از گسترش محدوده مذاکرات به ابعاد اقتصادی، مالی و تجاری دارد تا بستر اجرای تعهدات مالی تفاهم شده در یادداشت تفاهم به ویژه آزادسازی داراییهای ایران فراهم شود. حضور وزیر جهاد کشاورزی این گمانه را تقویت میکند که بخشی از گفتوگوها به تسهیل تجارت کالاهای اساسی، امنیت غذایی، واردات نهادهها یا سایر موضوعات اقتصادی مرتبط با اجرای تفاهم اختصاص داشته باشد و حضور بانک مرکزی را میتوان در ارتباط با موضوعاتی همچون نحوه انتقال منابع آزادشده، تعیین کانالهای مالی، سازوکارهای بانکی، تضمین دسترسی ایران به داراییهای خود و مدیریت تبادلات مالی ارزی ارزیابی کرد.
۲-ماهیت روابط ایران و آمریکا و مناقشههای میان دو کشور از یکسو و پیچیدگی موضوعات مورد مذاکره از سوی دیگر، امکان حلوفصل آنها را در سطح مذاکرهکنندگان ارشد بسیار سخت میکند و از اینرو فلسفه تشکیل کارگروههای تخصصی آشکار میشود. جایی که تشکیل این کارگروهها نشانه گذار از مباحث صرفا سیاسی به مباحث عملیاتیتر است که شامل موضوعات و چالشهای حقوقی، اقتصادی، اجرایی، جدول زمانی اقدامات و تعیین سازوکار نظارتی بر اجرای تعهدات بوده و در قالب این کارگروهها اختلافات فنی و اجرایی ساماندهی شده و کاهش مییابد.
آغاز مذاکرات در کارگروههای تخصصی درباره مسائل فنی و اجرایی، آزادسازی مرحلهای داراییها مطابق تفاهم، مدیریت نتانیاهو، پذیرش واقعیت ایران در تنگه هرمز گزینههایی هستند که احتمال آغاز مذاکرات رسمی درباره توافق نهایی افزایش خواهند داد.
۳-تا لحظه تنظیم این گزارش خبر تایید شده و رسمی از آزادسازی داراییهای ایران و ارقام ادعایی اعلام نشده است اما با توجه به اصرار تهران بر دستیابی به پولهای بلوکه شده خود و حضور تیمی از بانک مرکزی در این دور از گفتوگوها و اشاره غریبآبادی به بررسی نحوه هزینه بخشی از شش میلیارد دلار اولیه و نیز تاکید «اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه مبنی بر اینکه اجرای بندهای مختلف یادداشت تفاهم، از جمله بند مربوط به آزاد شدن داراییها، در حال انجام است؛ باید منتظر اجرای عملی این بند از یادداشت تفاهم در روزهای آینده بود.
۴-کلمات به کار گرفته شده در ادبیات مقامات دو طرف درباره این نشست هم حکایت از همان ورود آرام و البته نامطمئن به فاز تازهای از تفاهم دارد؛ جایی که ترکیباتی چون «کارگروههای تخصصی»، «اجرای یادداشت تفاهم»، «رفع موانع»، «نشستهای فنی»، «آزادسازی مرحلهای داراییها» و «توافق نهایی» بیش از هر موضوع دیگری در اظهارات مقامات تکرار میشود. از رهگذر این تکرار، تهران درپی ارزیابی یک روند بسیار مهم است؛ میزان پایبندی طرف مقابل به تعهدات اولیه که در چگونگی اجرای توافقات و مدیریت اختلافات خود را نشان خواهد داد و چشمانداز رسیدن به توافق جامع را تا حد بسیار زیادی روشن خواهد کرد.
در برابر نگاه نسبتا خوشبینانه اشاره شده، بیاعتمادی همیشگی تهران به اقدامات و تصمیمات واشنگتن را در قالب این جمله غریبآبادی هم میتوان مشاهده کرد: «کارگروههای پیگیری اجرای تفاهم و مذاکره برای توافق نهایی شکل گرفته اما هنوز مذاکرهای در این قالبها شروع نشده است و در صورت فراهم شدن شرایط لازم، مذاکرات در قالب کارگروهها آغاز خواهد شد».
ناگفته پیداست که فراهم شدن شرایط برای تهران یعنی پایان تجاوز و اشغالگری در لبنان و احترام عملی به حاکمیت ایرانی-عمانی در تنگه هرمز. واقعیت آن است که احتیاط تهران برای ورود به مذاکرات جدیتر با طرف آمریکایی را روندهای پیشین و رویدادهای جاری، دو چندان کرده است. پیش از این هر ورود آسان ایران به روند دیپلماتیک با پاسخ نظامی آمریکا روبرو شد و در حال حاضر هم «دونالد ترامپ» در مهار جنگطلبیهای بیانتهای «بنیامین نتانیاهو» مسامحه در پیش گرفته و ادعاهایی هم درباره تنگه هرمز مطرح کرده و از همین منظر نگرانی و تردید تهران برای آغاز مذاکرات فنی در قالب کارگروههای قابل درک و البته نیازمند رفع است. واقعیت آن است که مرحله کنونی مذاکرات ایران و آمریکا بیش از هر زمان دیگری نیازمند اقدامی عملیاتی از سوی کاخ سفید است تا روند آغاز شده، متوقف نشود و تهران انگیزه لازم برای آغاز کار در قالب کارگروهها را داشته باشد.
پیگیری یادداشت اسلامآباد از لوسرن تا دوحه؛ فاز اجرایی تفاهم سیاسی در راه است؟
فرازونشیبهای رفته بر یادداشت تفاهم اسلامآباد گرچه در طول ۲۰ روزه گذشته کم نبوده اما برگزاری نشست دوحه (دستکم تا امروز و با همان نگاه آمیخته به احتیاط) نشان از آن دارد که دو میانجی پاکستانی و قطری تلاش میکنند «یادداشت تفاهم اسلامآباد» را ایستگاه به ایستگاه پیش برده و با دور شدن از ایستگاه آتشبس موقت و عبور مطمئن از ایستگاه خاتمه جنگ، هر چه سریع تر در مسیر رسیدن به ایستگاه توافق نهایی قرار دهند.
با این همه اما نمیتوان از هیچ گزارهای قطعی در این زمینه سخن گفت از آن رو که طرف تفاهم و توافق رئیس جمهور آمریکا است که اجازه اعتماد به رفتار و رویکرد خود را نمیدهد، همزمان نقش بازیگرانی که این تفاهم را در راستای منافع خود نمیدانند و رژیم اسرائیلی که با تفاهم منجر به صلح، جنگی دیرینه دارد را هم نباید دست کم گرفت.
آغاز مذاکرات در کارگروههای تخصصی درباره مسائل فنی و اجرایی، آزادسازی داراییهای ایران مطابق تفاهم، مدیریت نتانیاهو، پذیرش واقعیت اعمال حاکمیت ایران بر تنگه هرمز، گزینههایی هستند که احتمال آغاز مذاکرات رسمی را درباره توافق نهایی افزایش خواهند داد. باید دید آنچه روز چهارشنبه دهم تیر ماه در دوحه در قالب دو مذاکره جداگانه میان هیئتهای ایرانی و آمریکایی رد و بدل و نهایی شد در میدان با چه کمیت و کیفیتی اجرا خواهد شد و آیا میتواند یکی دیگر از موانع در مسیر آغاز مذاکره برای توافق نهایی را از میان بردارد.
