تهران- ایرنا- «همزمان با آغاز اجرای تفاهم میان ایران و آمریکا، چهار کشور مصر، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه رایزنی‌های فشرده‌ای را برای بررسی آینده امنیت منطقه، تحولات لبنان، امنیت خلیج فارس و دریای سرخ و نحوه تعامل با ایران آغاز کرده‌اند؛ روندی که به گفته منابع آگاه، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری سازوکار جدید امنیتی در غرب آسیا باشد.»

به گزارش سیاست خارجی ایرنا، پایگاه خبری (Mada Masr)* در این خصوص نوشت: وزیران امور خارجه مصر، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه این هفته در قاهره گرد هم آمدند تا پیامدهای جنگ ایران و تحولات جدید منطقه را بررسی کنند.

به گفته یک مقام مصری که نخواست نامش فاش شود، قاهره این گروه چهارجانبه را «چارچوبی جدی برای هماهنگی میان کشورهای منطقه» می‌داند؛ کشورهایی که اگرچه در همه مسائل اتفاق‌نظر کامل ندارند اما در بسیاری از موضوعات راهبردی دیدگاه‌های نزدیکی دارند.

این سازوکار چهارجانبه پس از جنگ امریکا و اسرائیل علیه ایران و با هدف هماهنگی درباره پیامدهای منطقه‌ای آن و همچنین بررسی تغییرات ایجادشده در ساختار امنیت خلیج فارس شکل گرفته است.

به گفته این مقام، استقبال رسمی ریاست جمهوری مصر از این نشست‌ها، میزبانی عبدالفتاح السیسی از وزیران خارجه چهار کشور و همچنین صدور بیانیه مشترک در حمایت از توافق چارچوبی ایران و آمریکا که با میانجیگری پاکستان و حمایت قطر و عمان حاصل شد، نشان‌دهنده اهمیت این سازوکار برای قاهره است.

دو منبع مصری و پاکستانی اعلام کردند که گفت‌وگوهای قاهره بر چهار محور اصلی متمرکز بوده است: امنیت خلیج فارس، وضعیت لبنان، آینده امنیت منطقه و حفظ تمامیت ارضی کشورهای مشرق عربی و حوزه دریای سرخ.

بازنگری در امنیت خلیج فارس
همزمان با ادامه مذاکرات ایران و آمریکا در سوئیس طی دو ماه آینده، طرف‌ها در حال بررسی اصول جدیدی برای تأمین امنیت خلیج فارس هستند؛ امنیتی که تاکنون بیشتر بر حضور نظامی و تضمین‌های امنیتی آمریکا استوار بود.

اکنون مهم‌ترین چالش، دستیابی به سازوکاری است که بتواند امنیت خلیج فارس را به گونه‌ای تأمین کند که برای هر شش عضو شورای همکاری خلیج فارس قابل قبول باشد. جنگ اخیر موجب شکاف در رویکرد پیشین شورای همکاری خلیج فارس نسبت به مسائل امنیتی شده و همین مسئله باعث شده حمایت اعضای شورا از سازوکار چهارجانبه یکسان نباشد.

یک منبع پاکستانی در این زمینه گفت: برداشت عربستان از معماری امنیت منطقه با دیدگاه امارات متحده عربی کاملاً متفاوت است. عربستان مشارکت فعالی در نشست‌های چهارجانبه دارد اما امارات توجه چندانی به این سازوکار نشان نمی‌دهد و همان‌گونه که در جریان جنگ اخیر علیه ایران مشاهده شد، همچنان بر حمایت‌های امنیتی و نظامی اسرائیل تکیه دارد.

به گفته این منبع، در نشست قاهره علاوه بر نگرانی‌های امنیتی کشورهای عربی خلیج فارس، درباره نحوه حفظ کانال‌های ارتباطی با ایران نیز گفت‌وگو شد تا اطمینان حاصل شود تهران به تعهداتی پایبند خواهد بود که نگرانی‌های امنیتی کشورهای منطقه را کاهش دهد. این ارتباط‌ها در حال حاضر بیشتر از طریق پاکستان و همچنین قطر و عمان برقرار می‌شود.

احتمال امضاء توافق‌ عدم تعرض با ایران
دو منبع یادشده همچنین اعلام کردند که چند کشور عربی حوزه خلیج فارس به امضای توافق‌های عدم تعرض یا توافق‌های گسترده‌تر امنیتی و اقتصادی با ایران تمایل دارند تا احتمال هرگونه درگیری نظامی آینده میان طرفین کاهش یابد.

با این حال، این منابع تأکید کردند که اگرچه چنین توافقی در ظاهر ساده به نظر می‌رسد اما مذاکرات درباره جزئیات آن بسیار پیچیده خواهد بود و ایران نیز برداشت‌ها و انتظارات خاص خود را درباره تعهدات کشورهای عربی دارد.

در بخشی از این گزارش ادعا شده که اعتماد کشورهای خلیج فارس هم نسبت به ایران و هم نسبت به سازوکار امنیتی مبتنی بر آمریکا و اسرائیل، از زمان آغاز جنگ به شدت آسیب دیده است. پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه در طول جنگ بارها هدف حمله قرار گرفتند و با تشدید درگیری‌ها، تأسیسات انرژی و زیرساخت‌های کشورهای خلیج فارس نیز در معرض تهدید قرار گرفتند؛ موضوعی که الگوی پیشین امنیت منطقه را دستخوش تغییر کرده است.

یک منبع پاکستانی همچنین گفت مذاکرات فنی درباره جزئیات سازوکار امنیتی جدید، همزمان با گفت‌وگوهای ایران و آمریکا ادامه خواهد یافت. بر اساس این گزارش، برخی کشورهای عربی خواهان آن هستند که توافق نهایی، تعهدات مشخصی را از سوی ایران درباره خودداری از هرگونه اقدام نظامی علیه همسایگان عرب و نیز آنچه آنها دخالت در امور داخلی خود می خوانند، در برگیرد.

این گزارش همچنین مدعی شد که عربستان سعودی در آغاز جنگ، به دلیل نگرانی از افزایش احساسات طرفدار ایران در میان شیعیان بحرین، نیروهای امنیتی خود را به این کشور اعزام کرده است.

لبنان؛ پیچیده‌ترین پرونده
موضوع دوم مورد بررسی در نشست قاهره، لبنان بود. یک مقام مصری در این زمینه گفت هیچ‌یک از طرف‌ها انتظار نداشتند که درباره ایده «تفکیک جبهه‌ها» یا محدود کردن نقش متحدان ایران در هرگونه رویارویی احتمالی آینده با اسرائیل، به سرعت به نتیجه برسند.

وی افزود: وضعیت حزب‌الله در جنوب لبنان بسیار پیچیده است.

منبع پاکستانی نیز تأکید کرد که لبنان نسبت به سایر کشورهایی که ایران در آنها متحدانی دارد، وضعیت بسیار متفاوت و پیچیده‌تری دارد. به گفته وی، وضعیت یمن به دلیل ماهیت متفاوت جنگ و همچنین عراق به علت ساختار سیاسی و جمعیتی آن، شرایط متفاوتی با لبنان دارد.

این منبع افزود قطر در پرونده لبنان نقش پررنگ‌تری برعهده گرفته، در حالی که نقش پاکستان در این حوزه محدودتر بوده است. قطر در حال آماده‌سازی زمینه برای آغاز گفت‌وگوهای غیرمستقیم میان اسرائیل و حزب‌الله، همزمان با مذاکرات جاری ایران و آمریکا در سوئیس است.

بررسی چارچوب جدید امنیت منطقه
به نوشته این رسانه، سومین محور مذاکرات قاهره، آینده امنیت منطقه بود. مقام مصری حاضر در نشست گفت در این زمینه جلسه‌ای برای تبادل ایده‌ها درباره امکان ایجاد چارچوب‌های جدید همکاری امنیتی برگزار شد.

وی افزود: در شرایط کنونی هنوز زمان طراحی ساختارهای رسمی امنیت منطقه‌ای فرا نرسیده و گفت‌وگوها بیشتر بر شناسایی نیازها، بررسی چالش‌ها و یافتن راه‌هایی برای مدیریت بحران‌ها، از جمله حملات اسرائیل به لبنان، سوریه و فلسطین متمرکز است.

این مقام تأکید کرد که هیچ‌یک از طرف‌های حاضر در نشست درباره رویارویی نظامی با اسرائیل سخن نگفته‌اند و هدف اصلی، جلوگیری از وخیم‌تر شدن وضعیت امنیتی منطقه است.

تأکید بر حفظ تمامیت ارضی کشورهای منطقه
چهارمین محور گفت‌وگوها به حفظ وحدت و تمامیت ارضی کشورهای منطقه اختصاص داشت. به گفته منبع پاکستانی، این موضوع برای عربستان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا ریاض با تلاش‌های امارات برای تقسیم یمن به دو بخش مخالف است.

این منبع همچنین گفت مصر و عربستان نسبت به تحولات سومالی‌لند، منطقه جدایی‌طلب سومالی که اخیرا روابطی با اسرائیل برقرار کرده، ابراز نگرانی کرده‌اند. وی افزود دو کشور همچنین با هرگونه طرح درباره تجزیه سودان مخالفت کرده‌اند.

بر اساس این گزارش، وزیران خارجه چهار کشور قرار است دور بعدی رایزنی‌های خود را احتمالاً در ماه ژوئیه برگزار کنند. نشست قاهره چهارمین دور گفت‌وگوهای این سازوکار چهارجانبه بود و سه دور پیشین آن در عربستان سعودی و پاکستان برگزار شده بود.

*وب‌سایت Mada Masr یکی از شناخته‌شده‌ترین رسانه‌های مستقل مصر است که در سال ۲۰۱۳ توسط گروهی از روزنامه‌نگاران سابق روزنامه انگلیسی‌زبان Egypt Independent پس از تعطیلی آن تأسیس شد. این رسانه به دو زبان عربی و انگلیسی منتشر می‌شود و دفتر اصلی آن در قاهره قرار دارد.