بازار نفت کماکان در انتظار بازگشت ۲۰درصد فرصت از دست رفته‌ای است که از محاصره دریایی و بسته بودن تنگه هرمز، گلوی بازار را می‌فشرد. بررسی‌های مؤسسات انرژی نشان می‌دهد که روند بازگشت بازار به شرایط عادی، مرحله‌ای، تدریجی و ناهمگون خواهد بود و احتمالاً تا سال ۲۰۲۷ ادامه پیدا می‌کند. ابهامات ساختاری توافق و تجربه ناموفق ماه‌های آوریل و مه که در آن کاهش تنش‌های نظامی منجر به افزایش صادرات نشد، دو گره اصلی بازار نفت برای بازگشت به شرایط عادی تلقی می‌شود. در این میان، ایران برنده پنهان بازگشایی تنگه هرمز است، زیرا تنها محاصره دریایی بود که مسیر صادرات نفت ایران را بسته بود و صنایع بالادستی نفتی نیز کمترین آسیب را از جنگ دیده‌اند.

بازگشت کُند بازار به شرایط عادی

در همین رابطه همایون فلکشاهی، رئیس گروه تحلیل داده‌های نفت خام مؤسسه کپلر در گفت‌وگو با «نفت ما» می‌گوید: «احتمالا در روزها و هفته‌های آینده با یک افزایش تردد در تنگه هرمز روبرو باشیم، اما تا ایران و آمریکا حرف‌هایشان را بر سر دریافت عوارض در تنگه هرمز یکسان نکنند، کماکان شرکت‌های بیمه‌ای و نفتکش‌ها، ریسک تنگه را بالا ارزیابی می‌کنند».
فلکشاهی با اشاره به سناریوی پایه مؤسسه کپلر می‌افزاید: «براساس سناریوی پایه، تعداد عبورها از حدود ۱۵ کشتی در روز به حدود ۴۰ کشتی در روز طی ماه نخست افزایش یابد. حتی در روز سی‌ام نیز تعداد نفتکش‌ها حدود ۱۲ فروند در روز خواهد بود؛ یعنی تقریباً نصف سطح پیش از جنگ».

دو گره اصلی بازار نفت برای بازگشت به شرایط عادی

او دو دلیل اصلی را برای ارزیابی بازگشت کند ازسوی مؤسسه کپلر مطرح می‌کند: «نخست، تجربه ماه‌های آوریل و مه نشان داد که کاهش تنش نظامی الزاماً به بازگشت صادرات منجر نمی‌شود و دوم اینکه هنوز ساختار توافق ابهامات مهمی دارد، به‌ویژه اگر عوارض عبور به ایران پرداخت شود، مالکان کشتی و شرکت‌های بیمه با مشکل تحریم مواجه خواهند شد. همچنین موضوع مین‌گذاری و کنترل ایران بر مسیر عبور هنوز تعیین تکلیف نشده است. علاوه بر این، بیمه‌گران براساس سابقه امنیتی تصمیم می‌گیرند نه صرفاً اعلام یک توافق؛ بنابراین کاهش هزینه‌های بیمه و بازگشت اعتماد بازار ممکن است چند هفته زمان ببرد. بنابراین سناریوی بازگشت سریع تنها زمانی محقق می‌شود که پاک بودن تنگه از مین تأیید شود، ایران محدودیتی برای عبور اعمال نکند، و حضور امنیتی قابل اتکایی برای اطمینان‌بخشی به مالکان کشتی ایجاد شود. با این حال مؤسسه کپلر بر این اعتقاد است که تحقق همزمان همه این شرایط چندان محتمل نیست. در نتیجه ظرفیت صادراتی خلیج فارس به‌صورت مرحله‌ای بازمی‌گردد و جهش اولیه ناشی از تخلیه صف کشتی‌های معطل است، نه عادی شدن واقعی بازار».

تداوم عبور چراغ خاموش از تنگه هرمز

او در این گفت‌وگو به صادرات غیررسمی و چراغ خاموش برخی کشورهای عربی ازجمله امارات از تنگه هرمز اشاره کرده و می‌گوید: «از ماه ژوئن تاکنون دست‌کم ۲.۶ میلیون بشکه در روز نفت خام و میعانات گازی غیرایرانی از خلیج‌فارس با موفقیت از تنگه هرمز عبور کرده‌اند. این صادرات عمدتاً از طریق نفتکش‌های شاتل انجام شده است؛ یعنی نفتکش‌های کوچک‌تر محموله را از بنادر خلیج‌فارس دریافت کرده و در دریای عمان به نفتکش‌های بزرگ‌تر منتقل کرده‌اند تا صادرات ادامه پیدا کند، حتی در شرایطی که عبور عادی از هرمز محدود بوده است. بیش از ۸۰درصد این حجم متعلق به امارات بوده و کویت نیز اخیراً از عراق پیشی گرفته و به دومین صادرکننده بزرگ در این مسیر تبدیل شده است. امارات و کویت همچنین محموله‌های جدیدی برای فروش عرضه کرده‌اند که امکان تحویل آن‌ها خارج از هرمز نیز وجود دارد. این موضوع نشان می‌دهد که حتی پس از بازگشایی رسمی تنگه هرمز، صادرات تاریک یا نیمه‌تاریک فوراً متوقف نخواهد شد و همچنان به‌عنوان یک راهکار جایگزین ادامه خواهد یافت».
به گفته او، سرعت بازگشت این صادرات به وضعیت کاملاً شفاف به عواملی همچون دسترسی به بیمه، اعتماد مالکان کشتی، تضمین‌های امنیتی و روشن شدن قوانین عبور و عوارض احتمالی وابسته است.
فلکشاهی با بیان اینکه از ابتدای دوره محاصره دریایی و بسته بودن تنگه هرمز، در ماه آوریل شاهد عبور ۳۰۰هزار بشکه نفت در روز بودیم، می‌گوید: «با افزایش چراغ خاموش صادرات نفت امارات، نفت عبوری از تنگه هرمز (بدون در نظر گرفتن ایران) به دو میلیون بشکه در روز رسید. در کنار آن، عربستان و امارات ازطریق خط لوله‌ای که در اختیار دارند، حدود چهار میلیون بشکه نفت در روز صادر می‌کردند که مجموعا به معنای صادرات شش‌میلیون بشکه نفت در روز است. این درحالی است که پیش از اعمال محاصره و بستن تنگه هرمز، صادرات روزانه نفت از این آبراه در حدود ۱۵میلیون بشکه در روز بود که به‌وضوح نشان می‌دهد که صادرات نفت در منطقه به عبور نفتکش‌ها وابسته است».

آیا تولید نفت می‌تواند سریع احیا شود؟

رئیس گروه تحلیل داده‌های نفت خام مؤسسه کپلر با اشاره به روند احیای تولید نفت در خاورمیانه می‌گوید: «با وجود حملات موشکی و پهپادی به برخی تأسیسات نفتی، ارزیابی ما نشان می‌دهد که آسیب به بخش بالادستی صنعت نفت خاورمیانه محدود بوده است. بیشترین خسارت‌ها در رأس لفان قطر و پارس‌جنوبی ایران رخ داده است، اما حتی در این دو مورد نیز بیشتر تأسیسات فرآورش و پالایش گاز آسیب دیده‌اند و نه خود مخازن و چاه‌های تولیدی. به همین دلیل انتظار می‌رود بخش عمده تولید نفت خاورمیانه پس از توافق ایران و آمریکا نسبتاً سریع بازیابی شود. در برخی موارد حتی توقف موقت تولید به حفظ فشار مخزن کمک کرده و بازگشت تولید را آسان‌تر می‌کند».

چرا ایران سریع‌ترین بازیابی را خواهد داشت؟

او می‌افزاید: «در این میان ایران می‌تواند سریع‌ترین بازیابی تولید را در کل منطقه تجربه کند. دلیل اصلی این است که محدودیت ایران عمدتاً ناشی از محاصره و محدودیت‌های آمریکا بوده، نه نابودی ظرفیت تولید. ظرفیت تولید نفت خام ایران در طول درگیری تقریباً دست‌نخورده باقی مانده است. بنابراین به محض باز شدن مسیرهای صادراتی، تولید ایران می‌تواند با سرعت افزایش یابد. البته در بخش میعانات گازی روند کندتر خواهد بود، اما شرکت ملی نفت ایران، تاکنون سه سکوی آسیب‌دیده پارس جنوبی را دوباره راه‌اندازی کرده است؛ بنابراین در این بخش نیز ظرفیت رشد بالاست».
او می‌افزاید: «بخش عمده تولید نفت خاورمیانه طی چند هفته و نه چند ماه به مدار بازمی‌گردد. اختلال فعلی تولید نفت و میعانات که حدود ۱۲ میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود، تا پایان اوت به حدود ۲.۶ میلیون بشکه در روز کاهش می‌یابد. در این میان سظح تولید نفت عربستان و امارات در ماه سپتامبر به سطح کامل پیش از جنگ می‌رسند، اما بحرین، عراق و کویت به دلیل داشتن میادین نفت فوق‌سنگین، در ماه نوامبر به سطح عادی بازمی‌گردند. همچنین آسیب‌های واردشده به برخی تأسیسات تولیدی و پایین‌دستی ایران و قطر سبب می‌شود تولید این دو کشور تا سال ۲۰۲۷ حدود ۱۰۰هزار بشکه در روز کمتر از ظرفیت بالقوه باقی بماند. در میان فرآورده‌ها،LPG (گاز مایع) زودتر از سایر محصولات به بازار بازمی‌گردد، در حالی‌که نفتا در انتهای صف قرار دارد».

اثر بازگشایی بر قیمت نفت تا کجا ادامه دارد؟

او درباره احتمال کاهش بیشتر قیمت نفت نیز می‌گوید: «بازار نفت پیشاپیش بخشی از این خبر را در قیمت‌ها لحاظ کرده است. نفت WTI برای نخستین‌بار از آغاز جنگ به زیر ۸۰ دلار در هر بشکه سقوط کرده است. بازگشت نزدیک به ۱۳ میلیون بشکه در روز عرضه و احتمال کاهش تحریم‌های ایران، فشار نزولی بیشتری بر قیمت‌ها وارد خواهد کرد. مهم‌ترین عامل حمایتی بازار چین است. خریدهای فرصت‌طلبانه و ذخیره‌سازی مجدد توسط چین احتمالاً کف قیمتی حدود ۷۵ دلار برای نفت برنت ایجاد خواهد کرد».