پای نفت به جنگ كشيده شد
شامگاه شنبه 16 اسفند تعدادي از انبارهاي نفت در استان تهران و البرز مورد حمله موشكي امريكا و اسراييل قرار گرفتند. حملهاي كه از نگاه گروهي تحليلگران ميتوان آن را در قالب جنايت جنگي قرار داد، زيرا گذشته از آسيب به زيرساختهاي اقتصادي منجر به آزاد شدن سمهاي كشنده شدند.
البته برخي كارشناسان اين حملهها را بيش از اينكه جنايت جنگي بخوانند، جنايت زيست محيطي ميخوانند. جنايتي كه آسيب اقتصادي آن احتمالا كمتر از آسيب انساني آن باشد. البته هنوز گزارش رسمي در اين زمينه منتشر نشده است، اما كماكان نگراني از ميزان خسارتها و پيامدهاي احتمالي چنين حملاتي بر صنعت نفت و تامين انرژي كشور وجود دارد، زيرا آسيبپذيري تاسيسات پالايشگاهي در درگيريهاي نظامي همواره يكي از نگرانيهاست. «اعتماد» در گفتوگو با محمود خاقاني، كارشناس ارشد نفتي به بررسي پيامدهاي حمله به انبارهاي نفت، بررسي ابعاد فني، اقتصادي و رواني اين رخداد و سناريوهاي احتمالي براي زيرساختهاي انرژي ايران پرداخت.
به گفته اين كارشناس انرژي، براساس اطلاعيههاي رسمي منتشر شده ازسوي شركت پالايش و پخش فرآوردههاي نفتي، حمله صورت گرفته به انبارهاي نفت تهران و كرج خسارت گستردهاي به زيرساختهاي اصلي وارد نكرده و منابع سوختي كشور همچنان در وضعيت قابل مديريت قرار دارند. او با يادآوري تجربه جنگ 8 ساله ايران و عراق توضيح ميدهد، در آن دوره نيز پالايشگاهها بارها هدف حملات هوايي قرار گرفتند. با اين حال، به دليل وجود نيروهاي متخصص و تجهيزات مناسب، بخش زيادي از خسارتها در مدت نسبتا كوتاهي ترميم ميشد و پالايشگاهها دوباره به مدار توليد بازميگشتند. به عنوان كسي كه چندين دهه در صنعت نفت تجربه دارم و جنگ 8 ساله و حملات رژيم بعث صدام (با پشتيباني امريكا، شوروي سابق و اروپا) به پالايشگاههاي كشور را به چشم ديدهام، واقعيت اين است كه دشمن به سادگي ميتوانست به جاي انبارهاي نفت، پالايشگاههاي تبريز، تهران، اراك يا ساير نقاط را هدف قرار بدهد. اما اين كار را نكرد، چون ميدانند اگر به پالايشگاهي حمله كنند ايران نيز متقابلا به پالايشگاههاي دشمن حمله ميكند.
دشمن اينبار هم انبارهاي نفت را هدف قرار داد چون اين انتخاب، ايجاد آلودگي شيميايي وسيع ميكند. چنين اقدامي در مرحله اول تلفات انساني كلاني ندارد، اما اين آلودگي به تدريج منجر به بروز تلفات شده، زمينهساز گسترش بيماريها ميشود و مهمتر از همه، رعب و وحشت عمومي ايجاد ميكند. البته سازمان حفاظت محيطزيست و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي هشدارهاي لازم را صادر و آموزشهاي عمومي را آغاز كردهاند، اما واقعيت آن است كه بايد اين اقدام را به عنوان يكي از مصاديق جنايات جنگي ثبت و مراتب را به سازمان بهداشت جهاني و ساير نهادهاي بينالمللي اطلاعرساني كنيم تا ابعاد خسارات و صدمات وارده مستندسازي شود.
ازسوي ديگر، بايد جنبه رواني اين نوع حملات را نيز مدنظر قرار دهيم. مردم ممكن است به دليل احساس كمبود سوخت، اقدام به ذخيرهسازي غيرايمن در منازل و حياطها كنند كه اين خود خطرات جبرانناپذيري را در پي خواهد داشت. اين مساله، به ويژه در صورت تداوم يا تشديد حملات بعدي، ميتواند به بحراني جدي بدل شود. خاقاني بر همين اساس بر ضرورت شفافيت در اطلاعرساني تاكيد ميكند: در شرايطي كه جامعه با اخبار متناقض روبهرو ميشود، مهمترين اقدام براي جلوگيري از ايجاد نگراني عمومي، بيان صريح واقعيتها براي مردم است.
او توضيح ميدهد: در شرايطي كه كشور با تنشهاي امنيتي روبهرو است، هرگونه پنهانكاري يا اطلاعرساني ناقص ميتواند باعث تقويت شايعات و شكلگيري فضاي رواني نامطلوب شود. به گفته او، در چنين شرايطي بخشي از جامعه ممكن است تحت تاثير اخبار منتشر شده در رسانههاي خارجي قرار گيرد و اين مساله ميتواند به رفتارهاي هيجاني در جامعه منجر شود. اين كارشناس انرژي با اشاره به ابعاد رواني چنين حملاتي ميگويد: هدف برخي حملات لزوما وارد كردن خسارت گسترده فيزيكي نيست، بلكه ميتواند ايجاد نگراني و بيثباتي رواني در جامعه باشد. خاقاني تاكيد ميكند: در برخي موارد انتشار خبر حمله به تاسيسات انرژي ميتواند باعث شكلگيري نگراني درباره كمبود سوخت شود و اين نگراني ممكن است به رفتارهايي مانند هجوم به جايگاههاي سوخت يا حتي ذخيرهسازي سوخت در منازل منجر شود؛ اقدامي كه خود ميتواند خطرات ايمني قابل توجهي به همراه داشته باشد، به همين دليل ضروري است كه مردم از رفتارهاي هيجاني در چنين شرايطي خودداري كنند.
حملههاي آتي
خاقاني در ادامه به سناريوي حمله به پالايشگاههاي نفتي اشاره ميكند و ميگويد: تجربه تاريخي نشان ميدهد كه تاسيسات پالايشگاهي همواره از اهداف مهم در جنگها محسوب ميشوند. به گفته اين كارشناس انرژي، در صورت هدف قرار گرفتن پالايشگاهها در شرايط كنوني، ميزان خسارتها ميتواند بسيار سنگين باشد؛ زيرا ساخت يا بازسازي يك پالايشگاه به سرمايهگذاري بسيار گستردهاي نياز دارد. خاقاني درباره برآورد خسارتهاي اقتصادي چنين حملاتي توضيح ميدهد: حتي آسيب به يك مخزن نفت يا فرآوردههاي نفتي ميتواند دهها يا صدها ميليارد دلار خسارت به همراه داشته باشد، زيرا ارزش نفت خام و فرآوردههاي نفتي ذخيره شده در مخازن بسيار بالاست، بنابراين اگر يك پالايشگاه به طور مستقيم هدف حمله قرار گيرد، ميزان خسارتها ممكن است به ميلياردها دلار برسد، زيرا علاوه بر هزينه بازسازي، توقف توليد و اختلال در زنجيره تامين سوخت نيز زيانهاي اقتصادي قابل توجهي ايجاد ميكند. اين كارشناس صنعت نفت با اشاره به ساختار پيچيده پالايشگاهها ميگويد: تاسيسات پالايشگاهي مجموعهاي از واحدهاي بههم پيوسته هستند كه هر يك نقش حياتي در فرآيند پالايش دارند.
به گفته او، آسيب به هر بخش از اين مجموعه ميتواند عملكرد كل پالايشگاه را مختل كند. براي مثال، اگر خطوط انتقال نفت خام يا تاسيسات تامين خوراك پالايشگاه آسيب ببينند، حتي در صورت سالم بودن ساير واحدها، پالايشگاه قادر به ادامه فعاليت نخواهد بود. خاقاني همچنين توضيح ميدهد كه واحدهاي تقطير از مهمترين بخشهاي پالايشگاه هستند و در صورت آسيب ديدن آنها، فرآيند پالايش عملا متوقف ميشود. اين كارشناس انرژي در ادامه به تاثير احتمالي حملات به زيرساختهاي نفتي بر بازار انرژي اشاره ميكند و ميگويد: در صورت گسترش چنين حملاتي، احتمال تاثيرگذاري بر قيمت نفت و فرآوردههاي نفتي در بازارهاي جهاني وجود دارد. به گفته او تاسيسات نفتي در بسياري از كشورهاي منطقه به دليل ماهيت صنعتي و گستردگي تجهيزات، به طور ذاتي آسيبپذير هستند؛ حتي اگر سامانههاي دفاعي در اطراف آنها مستقر شده باشد. خاقاني بر لزوم آمادگي كشور براي شرايط دشوار تاكيد ميكند و ميگويد يكي از مهمترين اقداماتي كه ميتواند به مديريت شرايط كمك كند، اصلاح الگوي مصرف انرژي در جامعه است.
به گفته او، مصرف سوخت در ايران طي سالهاي گذشته همواره بالا بوده و شرايط بحراني ميتواند فرصتي براي توجه جديتر به موضوع صرفهجويي و مصرف بهينه انرژي باشد. او ميافزايد: در چنين شرايطي مشاركت عمومي و همكاري مردم در كاهش مصرف انرژي ميتواند نقش مهمي در حفظ پايداري تامين سوخت و كاهش فشار بر زيرساختهاي انرژي كشور ايفا كند. خاقاني تاكيد ميكند كه مديريت مصرف، افزايش آگاهي عمومي و اطلاعرساني دقيق ميتواند به تقويت تابآوري كشور در برابر بحرانهاي احتمالي در حوزه انرژي كمك كند. اين كارشناس ارشد نفتي در بخشي از اين گفتوگو در مورد حمله احتمالي ايران به حيفا و پالايشگاه حيفا نيز ميگويد: پيشتر ايران در جنگ 12 روزه به پالايشگاه حيفا حمله كرد و آنجا ما با آسيبپذيري تاسيسات پالايشگاهي اسراييل مواجه شديم. به گفته او، در آن حمله خطوط لوله مرتبط با پالايشگاه هدف قرار گرفت و در نتيجه خوراك مورد نياز به پالايشگاه نرسيد و فعاليت آن متوقف شد. خاقاني همچنين اظهار كرد كه آن حمله باعث شد ايالاتمتحده درخواست آتشبس مطرح كند. او در پاسخ به پرسشي درباره احتمال حملات مشابه نيز ميگويد گزارشهايي منتشر شده مبني بر اينكه موشكها و پهپادهايي از ايران و لبنان به سمت حيفا شليك شدهاند.
بيبنزيني نخواهيم داشت
براساس اطلاعيه شركت ملي پالايش و پخش فرآوردههاي نفتي ايران در شامگاه شنبه ۱۶ اسفند تعدادي از انبارهاي نفت در استانهاي تهران و البرز مورد حمله موشكي قرار گرفتند اما در حاضر تامين سوخت استانهاي تهران و البرز به صورت پايدار از ساير مبادي در حال انجام است. دقايقي پس از حمله اسراييل و امريكا به انبارهاي نفت تهران و كرج، شركت ملي پالايش و پخش فرآوردههاي نفتي ايران در اطلاعيهاي اعلام ميكند كه در حال حاضر تامين سوخت استانهاي تهران و البرز به صورت پايدار از ساير مبادي در حال انجام است.
اين موضوع را رضا نواز، سخنگوي صنف جايگاهداران سوخت كشور در گفتوگويي تلويزيوني تاكيد ميكند و ميگويد: در دو استان تهران و البرز چيزي به نام بيبنزيني نخواهيم داشت و از استانهاي مختلف در زمينه سوخت كمكرساني انجام ميشود. لازم است مردم صبوري كنند و آنهايي كه واقعا نياز به بنزين و سوخت دارند به جايگاههاي سوخت مراجعه كنند. او ميافزايد: متاسفانه در ساعاتي قبل تعدادي از انبارهاي نفتي استان البرز و تهران مورد حمله قرار گرفت و طبق اطلاعيه شركت ملي پخش و پالايش صنعت نفت مشغول اطفاي حريق هستند. تلاش بر اين است كه اين انبارها به مدار بازگردند. نواز ميگويد: مسالهاي كه مطرح است اين بوده تدابير لازم براي سناريوهاي مختلف انديشيده شده و به مردم اعلام ميشود در دو استان تهران و البرز چيزي به نام بيبنزيني نخواهيم داشت و از استانهاي مختلف در زمينه سوخت كمكرساني انجام ميشود.
سخنگوي صنف جايگاهداران سوخت كشور تاكيد ميكند: درخواست ما از مردم اين است كه حتما در مراجعه به جايگاههاي سوخت كارت سوخت شخصي را به همراه داشته باشند و از آن استفاده كنند. اين امر اولويت اول ارايه سوخت به شهروندان است و كارتهاي اضطرار براي موارد اضطراري است. نكته بعد مردم صبوري كنند و آنهايي كه واقعا نياز به بنزين و سوخت دارند به جايگاههاي سوخت مراجعه كنند و اطمينان را داشته باشند كه حتما توزيع سوخت ادامه خواهد داشت.
هشدار هلالاحمر
به دنبال انفجار مخازن نفت در انبارهاي نفت تهران و كرج، جمعيت هلالاحمر به مردم هشدار داد. طبق گزارش هلالاحمر، در پي انفجار و آتشسوزي در انبارهاي نفت، حجم قابل توجهي از تركيبات سمي ازجمله هيدروكربنها، اكسيدهاي گوگرد و اكسيدهاي نيتروژن وارد جو ميشود كه اين مواد ميتوانند با بخار آب موجود در ابرها تركيب شده و در صورت وقوع بارندگي، باران اسيدي با خاصيت خورندگي بالا ايجاد كنند.
براساس اعلام هلالاحمر، تماس مستقيم اين نوع باران با پوست و چشم ميتواند باعث سوزش، التهاب و آسيبهاي پوستي شود و استنشاق آن نيز ممكن است مشكلات تنفسي ايجاد كند. اين نهاد امدادي از شهروندان خواست در صورت تماس با چنين باراني، از ماليدن پوست خودداري كرده و محل تماس را تنها با جريان مداوم آب سرد شستوشو دهند. همچنين توصيه شده است لباسهايي كه به اين باران آغشته شدهاند بلافاصله تعويض شده و در كيسهاي دربسته قرار داده شوند. جمعيت هلالاحمر تاكيد ميكند در صورت بروز علائمي مانند سوزش چشم، تنگي نفس يا تحريك شديد پوستي، افراد بايد در اسرع وقت به مراكز درماني مراجعه كنند.
