تهران- ایرنا- بازار انرژی در ابتدای سال ۲۰۲۶ با چالش‌هایی جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند که ریشه در تلاقی جنگ‌ها، رقابت‌های تکنولوژیک و سلاح‌سازی از تحریم دارد. در حالی که تولیدکنندگان بزرگ تحت فشار قرار دارند، بازار جهانی با پدیده اشباع ساختاری روبرو است که قدرت مانور سیاسی را از بشکه‌های نفت می‌گیرد.

تحلیلگران حوزه انرژی معتقدند سال ۲۰۲۶ نقطه عطفی در تاریخ بازارهای کالایی خواهد بود؛ جایی که تقابل میان کشورهای تحریمی مانند ایران، روسیه و ونزوئلا و ائتلاف‌های غربی به مرحله‌ای از فرسایش رسیده است. این گزارش در شش محور تفصیلی، ابعادی از وضعیت کنونی را واکاوی می‌کند.

ونزوئلا و معمای نوسازی صنایع نفتی

بعد از حمله نیروهای آمریکایی به ونزوئلا و ربایش «نیکلاس مادورو» رئیس‌جمهوری این کشور، حالا «دونالد ترامپ» خود را مالک نفت این کشور می‌داند.

ترامپ با ادعای پس گرفتن آنچه «نفت دزدیده‌شده» از کشورش در جریان ملی‌سازی صنایع نفتی ونزوئلا می‌خواند، البته با چالش‌هایی جدی روبرو است. بر اساس برآوردهای موجود، صنایع نفتی فرسوده ونزوئلا نیاز به ۱۱۰ میلیارد دلار سرمایه برای نوسازی دارد تا به مرحله تولید ۱.۸ میلیون بشکه‌ای در روز آن هم تا سال ۲۰۲۸ برسد.

بازار نفت در سال ۲۰۲۶ دیگر آن بازار سنتی دهه ۹۰ میلادی نیست. تحریم‌ها، اگرچه مولفه‌هایی مهم پیش روی تولیدکنندگان هستند اما به دلیل ظهور تکنولوژی‌های جدید و مازاد عرضه غیر اوپک، دیگر توانایی ایجاد بحران‌های جهانی را ندارند

این در حالی است که برخی پیش‌بینی‌ها می‌گویند نفت به دلیل پیش‌گرفتن تولید از تقاضا تا ۲۰۳۰ صرفه‌ چندانی برای سرمایه‌گذاری ندارد و نرخ ۵۰ دلاری برای هر بشکه تا آن مقطع بسیاری از سرمایه‌گذاران را ناامید خواهد کرد.

اندیشکده اسپانیایی «الکانو» (Elcano) در تحلیل خود به این نکته اشاره می‌کند که بن‌بست انرژی در ونزوئلا، بیش از آنکه سیاسی باشد، یک بحران مهندسی و مالی است.

گزارش‌های فنی نشان می‌دهند که میانگین عمر تجهیزات در میادین نفتی کمربند «اورینوکو» به بیش از ۴۰ سال رسیده است. در سال ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، ایالات متحده با صدور مجوزهای محدود، اجازه داد تا ونزوئلا به عنوان جایگزینی برای نفت روسیه در بازار مطرح شود. تولید به حدود یک میلیون بشکه در روز رسید اما به محض اتمام ظرفیت‌های دم‌دستی، منحنی رشد متوقف شد. عدم سرمایه‌گذاری در سیستم‌های تزریق گاز و نگهداری فشار مخزن، باعث شده که بازگشت به تولید ۳ میلیون بشکه‌ای (مانند دهه ۹۰ میلادی) به رویایی دوردست تبدیل شود.

اقدامات اخیر واشنگتن در توقیف تانکرهای حامل نفت ونزوئلا هم آثاری فراتر از یک تنش ساده داشت. این اقدام عملاً زنجیره تأمین نفت در برابر کالای اساسی را مختل کرد. از آنجا که بخش بزرگی از نفت ونزوئلا راهی چین می‌شد، این اختلالات هزینه‌های لجستیک را برای کاراکاس تا ۴۰ درصد افزایش داد.

ایران؛ استراتژی «اقتصاد مقاومتی» در بازارهای خاکستری

ایران در سال ۲۰۲۶ همچنان به عنوان پیچیده‌ترین بازیگر تحت تحریم شناخته می‌شود. گزارش‌های «شورای امور بین‌الملل روسیه» (RIAC) و موسسه SWP آلمان، دو زاویه دید متفاوت به این موضوع دارند.

طبق تحلیل RIAC، ایران توانسته است با تکیه بر «شبکه مویرگی فروش»، صادرات خود را به سطحی برساند که بودجه عمومی را از وضعیت اضطراری خارج کند. درآمد ۴۲.۶ میلیارد دلاری در سال ۲۰۲۲ که در سال‌های بعدی نیز با نوسان اندکی حفظ شد، نشان‌دهنده شکست پروژه «صفر کردن صادرات» است.

با این حال، SWP معتقد است که هزینه‌ی این مقاومت، تورم مزمن بالای ۴۵ درصد و کاهش قدرت خرید است که دولت تهران را با چالش‌های مدیریت داخلی روبرو کرده است.

در سال ۲۰۲۶، در حالی که مذاکرات هسته‌ای در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، نقش ایران به عنوان نگهبان تنگه هرمز پررنگ‌تر شده است. هرگونه انسداد یا حتی تهدید به اختلال در این آبراه راهبردی که روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از آن عبور می‌کند، می‌تواند قیمت‌ها را به صورت لحظه‌ای ۱۰ تا ۱۵ دلار جابه‌جا کند. این «قدرت اخلال»، ابزار چانه‌زنی اصلی ایران در برابر فشارهای غرب باقی مانده است.

روسیه؛ تغییر نقشه جریان انرژی از غرب به شرق

جنگ اوکراین و تحریم‌های ثانویه، روسیه را مجبور به انجام بزرگترین «جراحی ترانزیتی» تاریخ کرده است.

روسیه با ایجاد ناوگانی متشکل از صدها تانکر قدیمی و تغییر پرچم، عملاً سقف قیمتی G۷ را بی‌اثر کرده است. گزارش‌های IFRI فرانسه نشان می‌دهد که مسکو در نوامبر ۲۰۲۵ حدود ۶.۹ میلیون بشکه در روز صادرات داشته است. اما چالش اصلی روسیه در سال ۲۰۲۶، هزینه‌های فزاینده نگهداری میادین در مناطق قطبی بدون تکنولوژی‌های غربی است.

سه سناریوی نفتی برای ۲۰۲۶
جدول مولفه‌های اثرگذار بر قیمت نفت در ۲۰۲۶
در چارچوب رقابت با اوپک پلاس در بازار آسیا و حضور سنگین نفت روسیه در هند و چین، زنگ خطر برای تولیدکنندگانی مانند عربستان سعودی به صدا آمده است. این رقابت درون‌گروهی، انسجام ائتلاف اوپک پلاس را تهدید می‌کند. روسیه برای حفظ سهم بازار خود مجبور به ارائه تخفیف‌های سنگین شده است که در بلندمدت توانایی مالی این کشور برای تأمین هزینه‌های جنگ را به تحلیل می‌برد.

سال ۲۰۲۶ سالی است که در آن «امنیت عرضه» با «امنیت تقاضا» جابجا می‌شود. تولیدکنندگان به دنبال مشتری خواهند بود و مصرف‌کنندگان به دنبال انرژی‌های پاک‌تر. در این میان، تحریم‌ها تنها باعث تغییر مسیر بشکه‌ها می‌شوند، نه متوقف کردن آن‌ها

تحلیل عددی و پیش‌بینی‌های استراتژیک ۲۰۲۶

بررسی داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) و اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، تصویری از ترازنامه نفت در سال ۲۰۲۶ ارائه می‌دهد:

متغیرهای نادیده گرفته شده در این پیوند عبارتند از گذار انرژی و خودروهای برقی. یکی از دلایل اصلی که تحریم‌های ایران، روسیه و ونزوئلا در سال ۲۰۲۶ منجر به انفجار قیمت‌ها نشده است، تغییر رفتار مصرف‌کننده است.

چین به عنوان بزرگترین واردکننده نفت جهان، اکنون پیشتاز تولید خودروهای برقی (EV) است. طبق گزارش‌های CSIS، جایگزینی بنزین با برق در ناوگان حمل‌ونقل چین، تقاضای جهانی را با افتی معادل ۲ میلیون بشکه در روز طی یک دهه مواجه خواهد کرد. این موضوع باعث می‌شود که حذف فیزیکی نفت برخی کشورها مانند ونزوئلا به راحتی توسط مازاد تولید دیگران جبران شود.

سناریوهای محتمل برای پایان ۲۰۲۶

پژوهشگران بین‌المللی سه سناریو را برای بازار انرژی در انتهای سال ۲۰۲۶ متصورند:

۱. سناریوی تعادل سرد: تداوم جنگ‌ها و تحریم‌ها بدون برخورد نظامی مستقیم؛ قیمت‌ها در محدوده ۶۰ دلار باقی می‌ماند.

۲. سناریوی تنش حاد: اختلال در تنگه هرمز یا خطوط لوله اصلی روسیه؛ قیمت‌ها به بالای ۱۰۰ دلار جهش می‌کند اما به دلیل وجود ذخایر استراتژیک، فروکش می‌کند.

۳. سناریوی فروپاشی اوپک پلاس: عدم توافق روسیه و عربستان بر سر سهم بازار و ورود به جنگ قیمت؛ سقوط قیمت به زیر ۴۰ دلار.

چشم انداز آینده

بازار نفت در سال ۲۰۲۶ دیگر آن بازار سنتی دهه ۹۰ میلادی نیست. تحریم‌ها، اگرچه مولفه‌هایی مهم پیش روی تولیدکنندگان هستند اما به دلیل ظهور تکنولوژی‌های جدید و مازاد عرضه غیر اوپک، دیگر توانایی ایجاد بحران‌های جهانی را ندارند. کشورهایی مانند ایران و ونزوئلا برای بقا در این محیط جدید، به «تنوع‌بخشی اقتصادی» و «عبور از خام‌فروشی» نیاز دارند.

در نهایت، سال ۲۰۲۶ سالی است که در آن «امنیت عرضه» با «امنیت تقاضا» جابجا می‌شود. تولیدکنندگان به دنبال مشتری خواهند بود و مصرف‌کنندگان به دنبال انرژی‌های پاک‌تر. در این میان، تحریم‌ها تنها باعث تغییر مسیر بشکه‌ها می‌شوند، نه متوقف کردن آن‌ها.

منابع :

۱. آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)

گزارش بازار نفت - دسامبر ۲۰۲۵: IEA Oil Market Report - December ۲۰۲۵۲. اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)

۲. چشم‌انداز کوتاه‌مدت انرژی (STEO) - دسامبر ۲۰۲۵: EIA Short-Term Energy Outlook

۳. شورای آتلانتیک (Atlantic Council)

داشبورد تحریم‌های انرژی و ابتکار دولت‌داری اقتصادی: Economic Statecraft Initiative - Energy Sanctions

۴. اندیشکده الکانو (Elcano Royal Institute)

تحلیل بحران انرژی ونزوئلا و تحریم‌های ۲۰۲۵: Elcano Royal Institute - Publications

۵. شورای امور بین‌الملل روسیه (RIAC)

گزارش سالانه روندها و چشم‌اندازهای خاورمیانه: Russian International Affairs Council (RIAC)

۶. مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS)

گزارش مداخلات در بازار نفت و پیامدهای آن: CSIS Energy & Security Program